مؤسسمرتضی سلطانی
بزرگ‌ترین صادرکننده ماکارونی در ایران
داستان زر ماکارون، روایت کارآفرینی است که مسیر خود را نه با سرمایه‌ای کلان و امکاناتی آماده، بلکه از دل محرومیت، کارگری و جست‌وجوی فرصت آغاز کرد. در مرکز این داستان، مرتضی سلطانی قرار دارد؛ کارآفرینی که در مسیر فعالیت اقتصادی خود، از ساخت سوله و فعالیت در صنایع فلزی به تولید آرد، توسعه تولید سمولینا و سرانجام تولید صنعتی ماکارونی رسید. آنچه این مسیر را متمایز می‌کند، تنها تبدیل‌شدن به بنیان‌گذار یک برند شناخته‌شده نیست؛ بلکه نوع نگاه او به کسب‌وکار است؛ نگاهی که نشان می‌دهد چگونه شناسایی یک مسئله در زنجیره تولید می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری صنعتی تازه شود.
مرتضی سلطانی در سال ۱۳۴۰ در روستای قاهان استان قم متولد شد. کودکی او در شرایط دشوار اقتصادی گذشت. خانواده در خانه‌ای اجاره‌ای و گِلی در قلعه مبارک‌آباد قم زندگی می‌کردند و بخش مهمی از درآمدشان از گیوه‌دوزی مادر تأمین می‌شد؛ درآمدی که برای تأمین هزینه‌های زندگی خانواده کافی نبود. پس از فوت پدر، دشواری‌های زندگی بیشتر شد و مرتضی از همان سال‌های کودکی، مسئولیت‌پذیری را در عمل تجربه کرد. بنا بر روایت‌هایی که از زندگی او نقل شده است، برای کسب درآمد، پنجشنبه‌ها در قبرستان قم سنگ قبر می‌شست و مدتی نیز به واکس‌زدن مشغول بود.
در چنین شرایطی، ادامه تحصیل نیز برای او آسان نبود. با وجود مشکلات مالی و کمبود امکانات اولیه، علاقه‌اش به یادگیری را حفظ کرد و توانست تحصیلات خود را تا دریافت دیپلم ادامه دهد. مادرش در شکل‌گیری نگاه او به کار و زندگی نقشی اساسی داشت؛ زنی که با وجود فشارهای اقتصادی، برای ادامه تحصیل فرزندش ایستادگی کرد. سلطانی در سال‌های بعد بارها از تأثیر این تجربه‌ها سخن گفت؛ تجربه‌هایی که به او آموختند کارکردن عار نیست و برای تغییر شرایط، باید از امکانات موجود آغاز کرد.
او پس از پذیرش در رشته مدیریت صنعتی دانشگاه شیراز، به دلیل تعطیلی دانشگاه‌ها در جریان انقلاب فرهنگی، نتوانست تحصیلات دانشگاهی خود را طبق برنامه ادامه دهد. در این دوره، وارد فعالیت اقتصادی شد و برای یافتن فرصت‌های تازه، قم را به مقصد تهران ترک کرد. تهران برای او مقصدی با آینده‌ای از پیش مشخص نبود، بلکه میدانی تازه برای آزمودن توانایی‌ها و جست‌وجوی فرصت‌های اقتصادی به شمار می‌رفت. مدتی همراه چند نفر از دوستانش در دفتری کوچک در خیابان فلسطین زندگی و کار می‌کرد؛ فضایی که هم محل استراحت بود، هم دفتر کار و هم نقطه آغاز تلاش برای یافتن قراردادهای اقتصادی. او بعدها تحصیلات دانشگاهی خود را نیز ادامه داد.
یکی از نخستین تجربه‌های مهم سلطانی، ورود به حوزه ساخت سوله‌های صنعتی بود؛ حوزه‌ای که در آن زمان، به‌دلیل خروج بسیاری از شرکت‌ها و متخصصان خارجی پس از انقلاب، با کمبود ظرفیت اجرایی روبه‌رو شده بود. او در این زمینه تجربه چندانی نداشت، اما ناآشنایی با کار را پایان مسیر نمی‌دانست و تلاش کرد فرصتی برای ورود به این حوزه پیدا کند. آگهی ساخت سوله منتشر کرد و پس از تماس یک مجموعه متقاضی، با وجود تردید اولیه طرف مقابل، آن‌قدر پیگیری کرد تا فرصت اجرای نخستین پروژه برایش فراهم شد.
سلطانی برای اجرای این پروژه، گروهی از نیروهای حرفه‌ای را گرد هم آورد و از دانش و تجربه مهندسان برای پیشبرد کار کمک گرفت. تحویل موفقیت‌آمیز سوله، زمینه‌ساز عقد قراردادهای بعدی شد و فعالیت او در این حوزه گسترش یافت. در ادامه، وارد صنایع دیگری نیز شد؛ از جمله صنایع چدن، ماشین‌سازی، تراشکاری و تولید لوله‌های دقیق. این تجربه‌ها اهمیت ویژه‌ای داشتند، زیرا او را با تجهیزات صنعتی، ماشین‌آلات، طراحی خطوط تولید و دشواری‌های راه‌اندازی کارخانه آشنا کردند. دستاورد این مرحله تنها درآمد حاصل از قراردادها نبود؛ بلکه دانش اجرایی و تجربه‌ای بود که بعدها در توسعه فعالیت‌های صنعتی و غذایی او نقش مهمی ایفا کرد.
نقطه عطف اصلی زمانی شکل گرفت که سلطانی در جریان فعالیت‌های صنعتی خود با زنجیره تولید گندم و آرد آشنا شد. او به ظرفیت گندم دوروم برای تولید آرد سمولینا و تهیه ماکارونی باکیفیت توجه کرد و به این مسئله رسید که فرآوری تخصصی این نوع گندم می‌تواند زمینه تولید محصولی با ارزش افزوده بیشتر را فراهم کند. این مشاهده برای او صرفاً یک نکته فنی نبود، بلکه پرسشی اقتصادی را پیش رویش گذاشت: چرا ماده اولیه‌ای که می‌تواند پایه تولید محصولی تخصصی‌تر باشد، به‌صورت هدفمند و متناسب با ظرفیت خود فرآوری نشود؟
سلطانی در سال ۱۳۷۲ با بهره‌برداری از شرکت آرد زر، فعالیت عملیاتی خود را در حوزه تولید آرد آغاز کرد. سپس با تمرکز بر گندم دوروم و ضرورت تولید آرد مناسب برای ماکارونی، به سمت ایجاد ظرفیت تخصصی تولید سمولینا حرکت کرد. در سال ۱۳۸۰، شرکت سمولینای زر، بنا بر اطلاعات منتشرشده درباره این مجموعه، به‌عنوان نخستین کارخانه تخصصی تولید سمولینا در ایران به بهره‌برداری رسید.
این مرحله، حلقه‌ای مهم در مسیر شکل‌گیری زنجیره تولید زر بود؛ زیرا امکان تأمین ماده اولیه تخصصی در داخل کشور را افزایش می‌داد و می‌توانست وابستگی به تأمین‌کنندگان بیرونی را کاهش دهد.
بااین‌حال، توسعه تولید سمولینا مسئله دیگری را نیز آشکار کرد. ظرفیت تولید افزایش یافته بود، اما بازار مصرف این محصول به‌اندازه کافی توسعه پیدا نکرده بود. در چنین شرایطی، سلطانی می‌توانست فعالیت خود را به همان مرحله محدود کند یا برای ایجاد تقاضای بیشتر، وارد حلقه بعدی زنجیره شود. او مسیر دوم را انتخاب کرد: راه‌اندازی خط تولید ماکارونی و استفاده از آردی که خود مجموعه تولید می‌کرد.
به این ترتیب، زر ماکارون از دل مسئله‌ای واقعی در زنجیره تأمین شکل گرفت. این شرکت در اواخر سال ۱۳۸۴ به مرحله بهره‌برداری رسید و در آغاز فعالیت خود، بنا بر اطلاعات ارائه‌شده، با حدود ۳۰۰ نفر نیروی انسانی، روزانه نزدیک به ۱۵۰ تن ماکارونی تولید می‌کرد. در ادامه، ظرفیت تولید مجموعه افزایش یافت و رقم روزانه حدود ۱۵۰۰ تن نیز درباره آن مطرح شده است. البته برای انتشار رسمی این آمارها، باید میان ظرفیت اسمی خطوط تولید، میزان تولید واقعی و ظرفیت فعلی کارخانه تفاوت قائل شد.
اهمیت این مسیر در آن است که زر ماکارون از ابتدا صرفاً یک خط تولید مستقل نبود. شرکت آرد زر، سمولینای زر، سیلوهای ذخیره غلات، خطوط تولید ماکارونی و شبکه توزیع، بخش‌هایی از زنجیره‌ای بودند که در کنار یکدیگر توسعه یافتند. در روایت فعالیت‌های گروه زر، بخش‌هایی مانند زر پخش و مجموعه‌هایی مرتبط با آموزش و توسعه دانش سازمانی نیز مطرح شده‌اند. هدف چنین ساختاری، ایجاد ارتباط میان تأمین مواد اولیه، فرآوری، تولید محصول نهایی و رساندن آن به بازار بود.
این نوع توسعه، تفاوت میان داشتن یک کارخانه و ساختن یک زنجیره صنعتی را نشان می‌دهد. کارخانه‌ای که تنها یک محصول تولید می‌کند، ممکن است در تأمین مواد اولیه یا فروش محصول به دیگران وابسته بماند؛ اما توسعه حساب‌شده حلقه‌های مرتبط می‌تواند هماهنگی میان بخش‌های مختلف را افزایش دهد و به مدیریت بهتر کیفیت، ظرفیت و هزینه‌ها کمک کند. البته یکپارچه‌سازی زمانی به مزیت رقابتی تبدیل می‌شود که هر حلقه به‌درستی مدیریت شود و هزینه‌های سرمایه‌گذاری و بهره‌برداری آن با منافع حاصل از هماهنگی زنجیره تناسب داشته باشد.
نگاه سلطانی به صنعت غذا به ماکارونی محدود نماند. او به موضوع مصرف قند و شکر و امکان استفاده از شیرین‌کننده‌های دیگری مانند فروکتوز نیز توجه کرد. در ادامه، طرح‌هایی برای تولید فروکتوز و استخراج قند از ذرت در هشتگرد مطرح شدند که بنا بر روایت‌های موجود، با بهره‌گیری از دانش مهندسان دانشگاه صنعتی شریف و مشاوران خارجی دنبال می‌شدند. این فعالیت‌ها نیز از علاقه او به توسعه صنایع تبدیلی و استفاده از دانش فنی برای ایجاد ظرفیت تولید داخلی حکایت دارند. بااین‌حال، جزئیات مربوط به شرکت‌های درگیر، مراحل اجرای طرح‌ها و ارتباط مالکیتی آن‌ها با مجموعه زر، برای ارائه تصویری دقیق‌تر نیازمند بررسی مستقل است.
در سخنان سلطانی، مفهومی تکرار می‌شود که نگاه او به سرمایه را روشن می‌کند: پول با سرمایه تفاوت دارد. از دیدگاه او، سرمایه فقط موجودی نقدی یا دارایی مالی نیست؛ ماشین‌آلات، دانش فنی، فناوری، برند، نیروی انسانی و توان تولید نیز از اجزای سرمایه به شمار می‌روند. این تعریف، توجه را از ثروت قابل‌نمایش به ظرفیت مولد کسب‌وکار منتقل می‌کند. کارخانه زمانی سرمایه‌ای ارزشمند است که بتواند محصول تولید کند، نیروی انسانی را به کار بگیرد، دانش را به نتیجه اقتصادی تبدیل کند و در بازار دوام بیاورد.
این نگاه، اهمیت یادگیری را نیز در مسیر رشد زر برجسته می‌کند. سلطانی برای توسعه فعالیت‌های خود به تجهیزات صنعتی، فناوری و دانش متخصصان توجه داشت و تلاش می‌کرد ظرفیت‌های جدید را به فعالیت‌های موجود پیوند دهد. از ساخت سوله تا کار با ماشین‌آلات، از تولید آرد تا سمولینا و از سمولینا تا ماکارونی، هر مرحله تجربه‌ای فراهم کرد که می‌توانست مبنای ورود به مرحله بعدی باشد. البته رشد یک مجموعه صنعتی بزرگ، حاصل تلاش بنیان‌گذار به‌تنهایی نیست؛ مهندسان، مدیران، کارکنان، کشاورزان، تأمین‌کنندگان و شبکه توزیع نیز در ایجاد و حفظ این ظرفیت نقش دارند.
زر ماکارون در ادامه به یکی از نام‌های شناخته‌شده بازار ماکارونی ایران تبدیل شد. با گسترش ظرفیت تولید، اهمیت شبکه توزیع، دسترسی به بازار و حفظ کیفیت نیز افزایش یافت. در صنعت مواد غذایی، محصول باید علاوه بر کیفیت فنی، از ثبات تولید، بسته‌بندی مناسب، قیمت‌گذاری رقابتی و توزیع کارآمد برخوردار باشد. برند زمانی در ذهن مصرف‌کننده ماندگار می‌شود که تجربه خرید و مصرف در طول زمان، وعده‌ای را که نام تجاری می‌دهد تأیید کند.
مسیر مرتضی سلطانی نشان می‌دهد که ورود به یک صنعت، الزاماً به معنای داشتن تجربه قبلی در همان صنعت نیست؛ اما نداشتن تجربه باید با یادگیری، استفاده از متخصصان، آزمون عملی و پذیرش مسئولیت تصمیم‌ها جبران شود. او در آغاز فعالیت اقتصادی خود تجربه چندانی در ساخت سوله نداشت، اما با گردآوردن نیروهای حرفه‌ای و پیگیری اجرای پروژه وارد این حوزه شد. بعدها نیز از تجربه صنایع فلزی و ماشین‌آلات به سمت گندم و فرآوری مواد غذایی حرکت کرد. آنچه میان این فعالیت‌های متفاوت پیوند ایجاد می‌کرد، توجه به ظرفیت‌های مغفول و تلاش برای ایجاد توان تولیدی بود.
در چارچوب فکری «مسیر پر سود» دوسین، تجربه زر ماکارون یک درس راهبردی روشن دارد: گاهی فرصت بزرگ کسب‌وکار نه در تولید محصولی کاملاً تازه، بلکه در شناسایی گلوگاهی پنهان در زنجیره ارزش شکل می‌گیرد. سلطانی با توجه به ظرفیت فرآوری تخصصی گندم دوروم، به تولید سمولینا رسید؛ هنگامی که بازار این محصول محدود بود، به تولید ماکارونی وارد شد و با توسعه حلقه‌های مرتبط، مسیر ساخت یک زنجیره صنعتی را دنبال کرد. این همان نوع نگاهی است که به‌جای پرسیدن «چه محصولی تولید کنیم؟»، ابتدا می‌پرسد: «در این بازار، کدام ظرفیت بلااستفاده مانده است و چگونه می‌توان آن را به ارزش اقتصادی تبدیل کرد؟»
از کودکی در شرایط دشوار اقتصادی تا توسعه فعالیت‌های صنعتی، مسیر مرتضی سلطانی یادآور آن است که سرمایه‌گذاری پایدار از ترکیب شناخت، دانش، جسارت و اجرای مستمر شکل می‌گیرد. رؤیا زمانی به صنعت تبدیل می‌شود که از مرحله ایده عبور کند، به فناوری و نیروی انسانی متصل شود و در قالب محصولی واقعی به بازار برسد. زر ماکارون، در این روایت، حاصل همین حرکت مرحله‌به‌مرحله است؛ حرکتی از شناسایی یک نیاز فنی در زنجیره گندم تا ایجاد ظرفیتی گسترده‌تر برای تولید و عرضه محصول در بازار ایران.
۲۰ دقیقه مطالعهبرند شخصی به شما کمک می‌کند این مسیر را آگاهانه طی کنید. در این مقاله بررسی می‌کنیم که برند شخصی چیست، چه اهمیتی دارد، چگونه ساخته می‌شود و برای توسعه آن باید از کجا شروع کنید.
۱۳ دقیقه مطالعهبرند، وعده‌ای است که هر روز باید تکرارش کنید. لوگو و رنگ فقط پوسته است؛ آنچه مشتری به خاطر می‌سپارد، تجربه‌ی تماس با شماست: از پاسخ تلفن تا …
۱۸ دقیقه مطالعهاستراتژی برند شخصی به شما کمک می‌کند بدانید چه تصویری از خود می‌خواهید در ذهن مخاطبان بسازید، چگونه باید این تصویر را شکل دهید و با چه معیارهایی موفقیت آن را ارزیابی کنید.
